एकाच लेखणीतून जन्मलेली अनेक रूपे. हेमचंद्र साखळकर, चंदहास काळापूरकर, गीता पै, मंगेश नाईक आणि आरती शिंदे... गुरुनाथ नाईकांनी वापरलेल्या या साहित्यिक मुखवट्यांचा आणि त्यामागील थरारक कथांचा हा सविस्तर वेध.
साहित्यविश्वातील एक अत्यंत अद्भुत, रंजक आणि तितकेच गूढ रहस्य म्हणजे लेखकांनी धारण केलेली 'टोपणनावे' (Pen Names / Pseudonyms). जेव्हा एखादा लेखक प्रचंड वेगाने लिहितो आणि त्याला विविध साहित्य प्रकारांत (Genres) मुशाफिरी करायची असते, तेव्हा तो एकाच नावावर अवलंबून राहू शकत नाही. गुरुनाथ नाईक हे अशाच अफाट वेगाचे आणि बहुआयामी प्रतिभेचे धनी होते. महिन्याला ७ ते ८ कादंबऱ्या लिहिणारा हा झंझावात एकाच नावाने एवढे लेखन बाजारात आणू शकत नव्हता, कारण प्रकाशक आणि वाचक एकाच लेखकाची एवढी पुस्तके एकाच वेळी स्वीकारण्यास तयार नसत. शिवाय, 'गुरुनाथ नाईक' हे नाव 'हार्डकोर थ्रिलर' आणि 'मिलिटरी रहस्यकथां'साठी रूढ झाले होते. त्यामुळे जेव्हा त्यांना कौटुंबिक गूढकथा, स्त्रियांवर आधारित रहस्ये, किंवा साध्या कथा लिहायच्या होत्या, तेव्हा त्यांनी विविध नावांचा आधार घेतला.
त्यांनी केवळ नावे बदलली नाहीत, तर त्या प्रत्येक नावाबरोबर एक वेगळी लेखनशैली, वेगळी भाषा आणि वेगळा वाचकवर्ग निर्माण केला. या पानावर आपण त्यांच्या अशाच काही अत्यंत गाजलेल्या आणि महत्त्वपूर्ण टोपणनावांच्या 'गुप्त फाईल्स' उघडणार आहोत.
गुरुनाथ नाईक या नावाचा उदय होण्यापूर्वी ज्या नावाने मराठी साहित्यविश्वात आपली ओळख निर्माण करण्यास सुरुवात केली, ते नाव म्हणजे 'हेमचंद्र साखळकर'. हे नाव गुरुनाथ नाईकांच्या साहित्यिक प्रवासाचा मूळ पाया आहे. १९५७ ते १९६३ या त्यांच्या उमेदवारीच्या काळात त्यांनी या नावाने प्रचंड लेखन केले.
या नावामागे एक भावनिक किनार दडलेली आहे. गुरुनाथ नाईक यांचे मूळ गाव गोव्यातील 'साखळी' (Sakhali). आपल्या जन्मभूमीशी असलेली नाळ जोडलेली राहावी, यासाठी त्यांनी 'साखळकर' (साखळीचा रहिवासी) हे आडनाव आपल्या पहिल्या टोपणनावासाठी निवडले. या नावाने त्यांनी रहस्यकथांपेक्षा अधिक सामाजिक, गूढ आणि कौटुंबिक कथा लिहिल्या.
त्या काळात त्यांनी आकाशवाणीच्या पुणे आणि गोवा केंद्रांसाठी अनेक श्रुतिका (Radio Plays) आणि संगीतिका लिहिल्या, त्या याच नावाने प्रसारित झाल्या. विविध साप्ताहिके आणि मासिकांमधून त्यांच्या पावणेदोनशेहून अधिक कथा 'हेमचंद्र साखळकर' याच नावाने छापून आल्या. जरी या नावाला 'गुरुनाथ नाईक' एवढी व्यावसायिक प्रसिद्धी मिळाली नसली, तरी लेखणीला धार आणण्याचे आणि संवादांवर पकड मिळवण्याचे काम 'हेमचंद्र साखळकर' या नावानेच केले.
'चंद्रहास काळापूरकर' हे नाव गुरुनाथ नाईकांनी एका विशिष्ट उद्देशाने धारण केले होते. जेव्हा त्यांना त्यांच्या नेहमीच्या शहरी आणि आंतरराष्ट्रीय हेरगिरीच्या जगातून बाहेर पडून महाराष्ट्राच्या किंवा गोव्याच्या मातीतील अस्सल रहस्ये मांडायची असायची, तेव्हा ते या नावाचा वापर करत असत.
या नावाने लिहिलेल्या कथांमध्ये प्रामुख्याने ग्रामीण पार्श्वभूमी, जुने वाडे, अंधश्रद्धांमागे दडलेले गुन्हे आणि स्थानिक राजकारण यांचा समावेश असे. 'काळापूर' हे गोव्यातीलच एका गावाचे नाव आहे, ज्यावरून त्यांनी हे टोपणनाव तयार केले असावे. या कथांची भाषा गुरुनाथ नाईकांच्या नेहमीच्या 'शहरी' भाषेपेक्षा थोडी वेगळी आणि अधिक बोलीभाषेजवळ जाणारी होती.
"एकाच लेखकाला जेव्हा शहरी वाचकांना 'कॅप्टन दीप' द्यायचा असतो आणि त्याच वेळी ग्रामीण वाचकांना त्यांच्या मातीतील 'चंद्रहास' द्यायचा असतो, तेव्हा टोपणनावांची किमया कामी येते. चंद्रहास काळापूरकर हा गुरुनाथ नाईकांचा तोच अस्सल गावरान चेहरा होता."
साहित्यविश्वात पुरुष लेखकांनी स्त्रीच्या नावाने लिहिणे हा एक मोठा अभ्यासाचा विषय आहे. गुरुनाथ नाईकांनी 'गीता पै' हे टोपणनाव घेऊन मराठीत अत्यंत दर्जेदार 'डोमेस्टिक सस्पेन्स' (Domestic Suspense - कौटुंबिक रहस्ये) लिहिला. सत्तर आणि ऐंशीच्या दशकात महिला वाचकवर्ग मोठ्या प्रमाणावर कादंबऱ्या वाचत असे, परंतु त्यांना गोळीबार आणि रक्ताच्या सड्यापेक्षा नात्यांमधील गुंतागुंत आणि मानसिक खेळ (Psychological Thriller) वाचायला जास्त आवडत असे.
गीता पै या नावाने लिहिलेल्या पुस्तकांमध्ये मुख्यत्वे एक स्त्री नायिका असे, जी अचानक एखाद्या संकटात, फसवणुकीत किंवा बंदिस्त घरात अडकते. संशयास्पद नवरा, विषबाधा, मानसिक छळ आणि त्यातून तिने स्वतःची केलेली सुटका, असे या कथांचे स्वरूप असे. 'गीता पै' हे नाव वाचताना वाचकांना कधीच वाटले नाही की यामागे एक पुरुष लेखक आहे, इतकी त्यांची स्त्रियांच्या मानसिकतेवरील पकड मजबूत होती.
हे नाव वापरून त्यांनी अनेक मासिकांमध्ये कौटुंबिक कथाही लिहिल्या, ज्यामुळे त्यांना महिला वाचकांचा एक मोठा आणि वेगळा चाहता वर्ग मिळाला.
'आरती शिंदे' हे गुरुनाथ नाईक यांनी वापरलेले आणखी एक स्त्री टोपणनाव. 'गीता पै' आणि 'आरती शिंदे' यांच्या लेखनात थोडा फरक होता. गीता पै या नावाने ते अधिक गंभीर आणि मानसिक रहस्ये लिहायचे, तर 'आरती शिंदे' या नावाने ते 'रोमँटिक थ्रिलर्स' (Romantic Thrillers) लिहायचे.
या कथांमध्ये प्रेम, विश्वासघात, आणि त्यातून उद्भवणारे रहस्य असे. तरुण पिढीला, विशेषतः महाविद्यालयीन तरुणींना आकर्षित करण्यासाठी या नावाचा वापर झाला असावा. प्रेमकथेच्या आवरणाखाली हळूच एक खुनाचा कट शिजत असायचा आणि शेवटच्या पानावर वाचकांना धक्का बसायचा. आरती शिंदे यांच्या कथांमध्ये भावनांचे अतिशय सुंदर आणि नाजूक चित्रण असायचे, जे गुरुनाथ नाईक या त्यांच्या मूळ 'रफ अँड टफ' (Rough and Tough) प्रतिमेशी पूर्णपणे विसंगत होते. हीच त्यांच्या अफाट प्रतिभेची साक्ष आहे.
गुरुनाथ नाईकांच्या टोपणनावांच्या यादीतील आणखी एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे 'मंगेश नाईक'. हे नाव त्यांनी प्रामुख्याने तरुणाईसाठी आणि लहान मुलांसाठी साहसी कथा (Adventure Stories) लिहिण्यासाठी वापरले. गुरुनाथ नाईक यांच्या मूळ नावाखाली येणाऱ्या कादंबऱ्यांमध्ये हिंसा आणि हत्या यांचे प्रमाण जास्त असल्याने त्या लहान मुलांसाठी योग्य नसत.
त्यामुळे जेव्हा त्यांना गुप्त खजिना शोधणे, जंगलातील साहस, शाळकरी मुलांनी सोडवलेली रहस्ये किंवा हलक्याफुलक्या विनोदी रहस्यकथा लिहायच्या होत्या, तेव्हा त्यांनी 'मंगेश नाईक' या नावाची ढाल पुढे केली. या नावाने लिहिलेल्या कथांमध्ये रक्ताचे पाट नसत, तर बुद्धीचे खेळ आणि निर्भेळ साहस असे. 'मंगेश' हे नाव नाईक कुटुंबातीलच किंवा त्यांच्या जवळच्या व्यक्तीचे असण्याची शक्यता आहे.
निष्कर्ष: हेमचंद्र साखळकर, चंदहास काळापूरकर, गीता पै, मंगेश नाईक आणि आरती शिंदे... ही केवळ नावे नव्हती, तर गुरुनाथ नाईक यांच्या मेंदूतून चालणारी ती पाच वेगवेगळी आणि स्वतंत्र विचारचक्रे होती. एकाच वेळी मिलिटरी कॅप्टन शिलेदारचा थरार लिहिणारा माणूस, त्याच वेळी 'गीता पै' म्हणून एखाद्या गृहिणीची मानसिक घुसमटही तितक्याच ताकदीने कागदावर उतरवत होता.
मराठी साहित्यात इतक्या विविध नावांनी, इतक्या वेगवेगळ्या शैलींत आणि इतक्या मोठ्या प्रमाणावर यशस्वी लेखन करणारा दुसरा लेखक शोधूनही सापडणार नाही. या टोपणनावांनी केवळ गुरुनाथ नाईक यांच्या लेखणीला व्यावसायिक स्वातंत्र्य दिले नाही, तर मराठी साहित्याला खऱ्या अर्थाने विपुल आणि बहुअंगी बनवले.