सुवर्णकाळाचा साक्षीदार

क्रांतिकारकांचे रक्त आणि साहित्याचे बीज

गुरुनाथ नाईक यांचा जन्म १९३८ साली गोव्यातील एका अत्यंत गौरवशाली आणि संघर्षमय पार्श्वभूमी असलेल्या कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ गाव गोमंतकातील सत्तरीजवळचे 'आडवाई साखळी' हे होते आणि त्यांचे मूळ आडनाव 'राणे' असे होते. त्यांच्या घराण्याला स्वातंत्र्यलढ्याचा मोठा वारसा लाभला होता. साखळीच्या राणे घराण्याने पोर्तुगीजांविरुद्ध तब्बल १७ वेळा बंडे पुकारली होती. गुरुनाथ नाईक यांचे आजोबा स्वतः एक लेफ्टनंट होते. १९०१ मध्ये त्यांनी पोर्तुगीजांविरुद्ध मोठे बंड पुकारले होते, परंतु १९०३ मध्ये बेसावध असताना त्यांना अटक झाली आणि पोर्तुगीजांनी त्यांना २८ वर्षांची शिक्षा ठोठावून तिमोर बेटावर पाठवले.

याच काळात गुरुनाथ नाईक यांच्या आजी गरोदर होत्या. त्याही पोर्तुगिजांविरुद्ध काम करणाऱ्या गुप्त संघटनेच्या प्रमुख होत्या. पोर्तुगिजांचा ससेमिरा चुकवित त्या साखळीत राहण्यास आल्या आणि आपली ओळख लपवण्यासाठी त्यांनी 'नाईक' हे नवीन नाव धारण केले. तेव्हापासून या कुटुंबाला 'नाईक' हेच आडनाव लागले. अशा या बंडखोर आणि धाडसी रक्तातूनच पुढे गुरुनाथ नाईकांच्या थरारक कथांचे बीज रोवले गेले.

प्रिन्सेस कादंबरी लिहून जागतिक कीर्ती मिळविणारे सुप्रसिद्ध लेखक मनोहर माळगावकर हे गुरुनाथ नाईक यांच्या वडिलांचे जवळचे मित्र होते. लहानपणी माळगावकर यांच्याशी होणाऱ्या चर्चांमधूनच गुरुनाथ नाईक यांच्या बालमनावर साहित्याचे आणि लिखाणाचे पहिले संस्कार झाले.

पत्रकारितेतील उमेदवारी ते संपादकीय प्रवास

मुख्य प्रवाहातील रहस्यकथा लेखक म्हणून नावारूपाला येण्यापूर्वी गुरुनाथ नाईक यांनी पत्रकारितेच्या क्षेत्रात मोठी आणि यशस्वी कारकीर्द गाजवली. लेखणीशी त्यांचा पहिला अधिकृत संबंध पत्रकारितेतूनच आला. बेळगावात असतानाच त्यांनी बाबुराव ठाकूर यांच्या 'तरुण भारत' या दैनिकात नोकरीस सुरुवात केली. तिथे त्यांनी अक्षरशः तळागाळातील कामे केली. कंपोजिंग, मुद्रित शोधन (Proofreading) आणि बातमीदारीचे धडे त्यांनी तिथेच गिरवले.

त्यानंतरच्या काळात त्यांनी महाराष्ट्रातील अनेक प्रमुख वर्तमानपत्रांमध्ये महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडल्या. १९५६ मध्ये त्यांनी पुण्याच्या 'सकाळ'मध्ये उपसंपादक म्हणून उमेदवारी केली. साप्ताहिक स्वराज्यमध्ये च.म. साखळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी काम केले. १९५७ मध्ये ते पुणे तरुण भारतमध्ये उपसंपादक म्हणून रुजू झाले. मनमाडच्या 'गावकरी'मध्ये पा.वा. गाडगीळ यांच्या हाताखाली त्यांनी संपादकीय लेखनाचे धडे घेतले. १९६० साली औरंगाबादला 'अजिंठा' दैनिक सुरू करण्याच्या कामगिरीवर ते गेले आणि तिथे सलग नऊ वर्षे त्यांनी काम केले. त्यानंतर गोव्याच्या 'नवप्रभा', लातूरच्या 'एकमत' आणि बीडच्या 'लोकाशा' या वृत्तपत्रांतही त्यांनी दीर्घकाळ काम केले. पत्रकारितेतील या व्यापक अनुभवामुळे त्यांना समाजातील विविध स्तर, मानवी स्वभाव आणि गुन्हेगारी जगताची जवळून ओळख झाली, ज्याचा त्यांच्या रहस्यकथांना मोठा फायदा झाला.

अलका टॉकीजमधील तो चित्रपट आणि एका रात्रीची किमया

गुरुनाथ नाईक रहस्यकथाकार कसे बनले, याचा किस्सा अत्यंत रंजक आहे. १९५७ ते १९६३ या काळात त्यांनी 'हेमचंद्र साखळकर' आणि 'नाईक' या टोपणनावांनी विविध मासिकांतून पावणेदोनशे कथा लिहिल्या होत्या, पण त्यांना हवी तशी प्रसिद्धी मिळाली नव्हती. खऱ्या अर्थाने त्यांच्या कारकिर्दीला कलाटणी मिळाली ती १९७० साली.

१९७० साली ते कामानिमित्त पुण्यात आले असताना सदानंद प्रकाशनचे खाडिलकर त्यांना भेटले. त्यांनी नाईक यांना दोन रहस्यकथा लिहून देण्याची विनंती केली. नाईक यांनी क्षणाचाही विलंब न लावता होकार दिला. नेमक्या त्याच काळात ते पुण्यातील अलका चित्रपटगृहात 'किस द गर्ल्स अँड मेक देम डाय' (Kiss the Girls and Make Them Die) हा इंग्रजी चित्रपट पाहायला गेले होते. डोक्यात रहस्यकथा लिहून देण्याचे विचार सुरू होते. चित्रपट पाहताना त्यांच्या डोक्यात अचानक एका कथेची ठिणगी पडली.

"चित्रपट अर्धवट सोडून ते थेट आपल्या रूमवर गेले. रात्री दोन वाजेपर्यंत जागून त्यांनी 'मृत्यूकडे नेणारे चुंबन' ही आपली पहिली रहस्यकथा एका बैठकीत लिहून काढली. दुसऱ्याच दिवशी त्यांनी 'शास्त्रज्ञाच्या मृत्यूचे गूढ' ही दुसरी कादंबरीही पूर्ण केली."

थोड्याच दिवसांत खाडिलकरांचे पत्र आले की या दोन्ही कादंबऱ्या छापल्या जात आहेत. आणि अशा प्रकारे मराठी साहित्याला 'गुरुनाथ नाईक' हा एक झंझावाती रहस्य कादंबरीकार मिळाला.

लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डस आणि पॉकेट बुक्सची क्रांती

गुरुनाथ नाईक यांच्या लेखणीचा वेग अवाक् करणारा होता. महिन्याकाठी ते ७ ते ८ कादंबऱ्या सहज लिहायचे. साधारणतः शंभर पानांच्या या कादंबऱ्या असायच्या. १९७० ते १९८२ या केवळ बारा वर्षांच्या काळात त्यांनी तब्बल ७२४ रहस्य व गूढकथा लिहिल्या. यात सैनिकी जीवनावरील २५० शिलेदार कादंबऱ्यांचा समावेश होता. त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यात त्यांनी लिहिलेल्या कादंबऱ्यांची अधिकृत संख्या ही १२०८ इतकी प्रचंड आहे. जगात सर्वाधिक कादंबऱ्या लिहिल्याबद्दल २०१३ मध्ये त्यांचे नाव मानाच्या 'लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डस' (Limca Book of Records) मध्ये समाविष्ट करण्यात आले. अशी ऐतिहासिक कामगिरी करणारे ते मराठीतील एकमेव लेखक आहेत.

१९७० ते १९९० चे दशक हे महाराष्ट्रात 'पॉकेट बुक्स'चे सुवर्णयुग मानले जाते. जेव्हा इंटरनेट, मोबाईल किंवा २४ तास चालणारी टीव्ही चॅनेल्स नव्हती, तेव्हा गुरुनाथ नाईकांच्या या खिशातील कादंबऱ्यांनी महाराष्ट्रातील तरुणाईला अक्षरशः वेड लावले होते. एसटी स्टँड (S.T. Stand), रेल्वे स्टेशन आणि गावाखेड्यातील रद्दीच्या दुकानांमधून या पुस्तकांची सर्वाधिक विक्री होत असे. ग्रामीण आणि शहरी भागांत वाचन संस्कृती रुजवण्यात या छोट्या आकाराच्या पण अंगावर काटा आणणाऱ्या रहस्यकथांचा सिंहाचा वाटा आहे. अनेक वाचकांनी वाचनाची पहिली सुरुवातच नाईकांच्या पुस्तकांपासून केली होती.

वेगाचा आणि चित्रदर्शी लेखनाचा संगम

बाबुराव अर्नाळकर यांच्या पाठोपाठ गुरुनाथ नाईक यांनी रहस्यकथांच्या विश्वावर अधिराज्य गाजवले असले तरी, नाईक यांची शैली अत्यंत वेगळी आणि वेगवान (Fast-paced) होती. त्यांच्या लेखनात लांबलचक वर्णनांपेक्षा घटनांना (Action) जास्त महत्त्व होते. त्यांची भाषा अत्यंत चित्रदर्शी (Cinematic) होती; वाचताना एखादा हॉलिवूडचा थरारक चित्रपट डोळ्यांसमोरून जात असल्याचा भास वाचकांना व्हायचा.

कॅप्टन दीप, गरुड, उदयसिंह चौहान (गोलंदाज), रातरानी, शब्दवेधी आणि मिलिटरी कॅप्टन शिलेदार हे त्यांनी निर्माण केलेले नायक अत्यंत लोकप्रिय झाले. विशेषतः 'शिलेदार' या नायकाभोवती त्यांनी लष्करी पार्श्वभूमीच्या २५० कादंबऱ्या लिहिल्या, ज्यामुळे सैनिकी थरार पहिल्यांदाच मराठी वाचकांसमोर इतक्या प्रकर्षाने आला. त्यांनी हेमचंद्र साखळकर, गीता नाईक, चंद्रहास काळापूरकर आणि आरती शिंदे अशा विविध टोपणनावांनीही मोठ्या प्रमाणावर लेखन केले.

अखेरचे दिवस आणि संघर्षमय सांगता

लेखनातून प्रचंड यश, कीर्ती आणि पैसा मिळवूनही, आयुष्याच्या उत्तरार्धात गुरुनाथ नाईक यांचे आर्थिक नियोजन कोलमडले. त्यामुळे उतारवयात त्यांना मोठ्या संघर्षाला आणि हलाखीच्या परिस्थितीला सामोरे जावे लागले. गोव्यातील त्यांचा प्रेस बंद पडल्यावर ते पुन्हा मुंबई-वसई भागात आले. काही काळ त्यांनी पुण्याजवळच्या मुळशी तालुक्यातील एका साध्या पत्र्याच्या खोलीत वास्तव्य केले. मात्र तिथेही, अडचणींच्या काळातही, त्यांचे लेखन अव्याहतपणे सुरूच होते. त्यांची लेखणी कधीही थकली नाही.

मात्र, सुमारे १६ वर्षांपूर्वी त्यांना अर्धांगवायूचा (Stroke) तीव्र झटका आला आणि त्यांच्या बोटांची ताकद गेली. एका लेखकासाठी याहून मोठे दुःख काय असू शकते? ज्यामुळे त्यांचे वेगाने चालणारे लेखन कायमचे थांबले. त्यानंतर ते उपचारांसाठी पुण्यात आले. प्रदीर्घ आजारपणानंतर ३ नोव्हेंबर २०२१ रोजी, वयाच्या ८४ व्या वर्षी पुण्यात त्यांचे निधन झाले.

गुरुनाथ नाईक आज आपल्यात नसले तरी, त्यांनी निर्माण केलेले ते १२०८ कादंबऱ्यांचे रहस्यमय विश्व, ते रुबाबदार नायक आणि ती थरारक दुनिया मराठी साहित्याच्या इतिहासात कायम अमर राहील. त्यांनी महाराष्ट्राला दिलेला वाचनाचा वारसा हा पुढच्या अनेक पिढ्यांसाठी एक प्रेरणादायी इतिहास आहे.